Replikë me Pëllumb Xhufin-Është për ardhur keq sepse Xhufi mban edhe titullin e profesorit!!!

89 Dita

Mihail Kr. Pantoulas

  

Në gazetën “Dita” të Tiranës, u botua, së fundmi, artikull i prof. Pellumb Xhufi nën titullin: “Shën Kozmai dhe misioni i tij në Shqipëri” (1). Objektiv i tij, sikundër vetë ai pohon në hyrje të artikullit, ishte “që të zhvishet Shën Kozmai nga mbulesa mitologjike që e ka mbështjellë personalitetin e tij”. Totalitarizmi, që e dallon këtë formulim konkrret, krijon që në krye të herës probleme të objektivitetit në kërkimin e së vërtetës nga ana e z. Xhufi. Supozoj se vetë ai e njeh më mirë se kushdo tjetër se gazetaria mercenare është një nocion krejt i papajtueshëm me hulumtimin shkencor, që ambienti akademik kuron. Por kjo lidhet me profesorin z. Xhufi dhe besueshmërinë e tij shkencore, që për nga rezultati duket se nuk e preokupon seriozisht. Qartazi qëllimi i artikullit ishte tjetërkund!!!

Sidoqoftë le t’i marrim gjërat prej fillimit. Së pari titulli që i vihet artikullit është në atë mënyrë i formuluar, për të lënë nëntekst një shërbim të porositur të Hieromonakut Kozma në Shqipëri. Kjo nuk është e vërtetë. Dhe kjo për faktin se studimi i letërkëmbimit të shpëtuar dhe i predikimeve të tij na tregojnë se nuk ka patur asnjë devijim përsa i përket mesazhit bazik të Kozmait për popullsitë Orthodhokse të vuajtura të Ballkanit, që ishte të ruajtja e besimit Orthodhoks si armë ideologjike për mbijetesën e rajave përballë muhamedanizmit mbizotërues të pushtuesit Turk (2).

E dyta që konstaton lexuesi në artikullin e z. Xhufi nuk janë veç gabimet profane historike që me shumicë gjenden në këtë shkrim të tij. Për shembull: 1)Është e gabuar se ekzekutimi me varje i Hieromonakut Kozma është kryer në Kolikondas. E vërteta është se Kozmai u martirizua në Mojalli të Fierit (3) dhe varrimi i tij u bë në Kolikondas, ku u gjend trupi i tij i marrë me rrëmbim nga ujrat e lumit Seman (Apsos).2)Vizitat njëzetëvjeçare të Hieromonakut Kozma nga fshatrat e periferisë së Konstandinopojës, në Romilinë Lindore, Maqedoninë Lindore – Qendrore dhe Perëndimore, në Thesali, ishujt e Egjeut dhe të Jonit, Greqinë Kontinentale, në Manastir dhe Ohër deri në Shqipëri dhe Epir, u realizuan me lejen dhe bekimet e Patriarkëve Ekumenikë Serafimit II, Samuelit dhe Sofronit II. Kurrë ndonjëherë nuk është lëshuar firman i posaçëm Sulltanor për këto udhëtime të Kozmait. Kjo tezë e z. Xhufi hidhet poshtë nga vetë ai, ngaqë në po të njëjtin tekst na sjell një letër të Kozmait për kadiun e Filatit Thesproti që të lejohet qëndrimi dhe aktiviteti në zonën nën përgjegjësinë e tij. Pyetja është e thjeshtë. Nëse do të ekzistonte firmani i Sulltanit përse u dashka kërkesa me shkrim për të njëjtën çështje ndaj një gjykatësi klerikal vendor? Dhe për më tepër si do të guxonte Kurt Pashai i Beratit të urdhëronte ekzekutimin e Kozmait?

3) Referenca e z. Xhufi se Patriarkana Ekumenike e emëroi Hieromonakun Kozma si “Inspektor të Përgjithshëm të Shkollave Greke” është e gënjeshtërt. E vërteta është se u caktua “Hieropredikues i Përgjithshëm Apostolik i Kishës Lindore” (4). Me këtë cilësi bëri udhëtimet e tij në Ballkan. E para me të dytën asnjë lidhje nuk kanë. Është për t’u habitur sesi ia arrin dhe i njehson z. Xhufi.

4) Hieromonaku Kozma nuk ishte “Shenjtori gjysëmanalfabet nga Etolia”, sikundër shkruan z. Xhufi. E kundërta ndodh, sepse përveç arsimit të përgjithshëm dhe studimit shumëvjeçar në Bibliotekat e Malit të Shenjtë, ishte njohës i të paktën tre gjuhëve përveç Greqishtes dhe ishte student në Akademinë e famshme Athonike (5), nga institucionet më të vjetra akademike në Evropë, me drejtor Evgjeni Voullgarin, iluministin më të rëndësishëm në Evropën Juglindore.

5) Më 24 Gusht të çdo viti nderimi i kujtimit të Shën Kozmait nuk kremtohet vetëm nga Kisha e Greqisë dhe Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë, sikundër këmbëngul z. Xhufi. Më 20 Prill 1961, kohë kur Kisha Orthodhokse Autoqefale e Shqipërisë ishte shkatërruar prej rregjimit të Enver Hoxhës, Patriarkana Ekumenike, me miratimin e të gjithë Patriarkanave Orthodhokse dhe Kishave Autoqefale, e renditi Kozmain në korin e shenjtorëve të Orthodhoksisë Ekumenike (6). Jam i sigurt se këtë fakt e di edhe profesor z. Xhufi, sikundër se shenjtëria e Kozmait ishte ngulitur në ndërgjegjen e popullit, të Krishterë dhe myslymanë, shumë kohë para martirizimit të tij. Për këtë arsye dhe në varrin e tij, në Kolikondas, që nga çastet e para drejtoheshin mijëra njerëz pavarësisht besimit (7). Po e njëjta gjë edhe në Manastirin që ndërtoi në nderim të tij Ali Pashai më 1814 – 1815, ndërkaq së ikona adhuruese të Shën Kozmait filluan në pikturohen në gjithë rajonin ballkanik që prej vitit 1779 e në vazhdim (8). Studimi i mbishkrimeve të ikonave e çvlerëson opinionin e z. Xhufi se në mjedisin Heladik ai shënohet si “ethonmartir apo si apostull i Helenizmit”. Epitetet që shoqërojnë emrin Kozma janë po të njëjtat kudo. I hasim ato në të gjitha ikonat qoftë ato që ndodhen në Shqipëri apo në Greqi, qoftë gjetiu dhe fiksojnë pikërisht atë çka ai ka qenë: hieromonak, hieropredikues, asket, atlet, neomartir, hieromartir, oshënar – martir, apostull, isapostull (i barabartë me apostujt) dhe pas vitit 1961, i Etolisë. Përjashtim këtij rregulli përbën një ikonë e mbartshme (Manastiri i Shën Kozmait, Arnea, Halkidiki, fillimshekulli 20-të) në pjesën e sipërme të së cilës është shkruar mbishkrimi: SHEN HIEROMARTIR DHE ISAPOSTULL I SHQIPËRISË KOZMAI (Ο Άγιος Ιερομάρτυςκαι Ισαπόστολος της ΑλβανίαςΚοσμάς), gjë e cila gjithashtu reflekton realitetin, sikundër ky është reflektuar në mënyrë diakronike në ndërgjegjen e Orthodhoksëve të Shqipërisë dhe jo vetëm tek ata. Dëshmi e papërgënjeshtrueshme është afresku i Shën Kozmait i vitit 1960, në kulmimin e regjimit komunist, në fshatin Bubullimë të Lushnjës (9).

6) Edhe gabimi historik i tij i fundit,   fare ashiqar. Lejen për udhëtimin e dytë të Hieromonakut Kozma e dha Patriarku Ekumenik Samuel, dhe jo “vegla e Sulltanit, Sofroni II”, sikundër e cilëson z. Xhufi. Ky Patriark dha lejen e tij miratuese për udhëtimin e tretë me këtë argumentim: “Rrezikun e islamizimit duke e parë emergjent, i ndjeri atëherë udhëheqës i Kishës, Patriarku Sofron II, vendosi të dërgojë këtë klerik të urtë, Kozmain, në ata rajone të rrezikuar” (10). Përpjekja, për ndërprerjen e islamizimeve masive, që rrezikonin transformimin e përbërjes etnike dhe fisnore të poupjve të Ballkanit, e prish gjykimin e z. Xhufi se Patriarku Sofron II, ishte “vegël e Sulltanit”. Lufta pra për pengimin e islamizimeve masive, që rrezikonin të transormonin përbërjen racore dhe etnike të popujve të Ballkanit, e çvlerëson vlerësimine e z. Xhufi se patriarku Sofron II ishte “vegël e Sulltanit”. Vetëm në rastin se në këtë formulim të tij fshihet hidhërimi personal për faktin se prezenca e Hieromonakut Kozma i përmbajti numër të konsiderueshëm Shqiptarësh që të përqafojnë fenë (muhamedanizmin) e pushtuesit Turk, duke qëndruar besnikë në besimin atëror. Por një fakt i tillë nuk është për akuzë por për lëvdatë.

E treta që do të dëshiroja të vërej në shkrimin e profesor z. Xhufi ka lidhje me shtrembërimin, gjatë transferimit në gjuhën shqipe, të citimeve nga burime të shkruara, të cilave u referohet. Një akt i tillë nga pikëpamja shkencore është i papranueshëm, moralisht i palejueshëm dhe i dënueshëm nga i gjithë komuniteti shkenco. Le të marrim dy shembuj: a) Mes titullit të shkrimit dhe paragrafit të parë të tekstit z. Xhufi na parashtron këtë citim: “U mësoni fëmijëve tuaj të flasin gjuhën greke sepse kisha dhekombi ynë janë greke… Më mirë të kini shkollë greke në fshatin tuaj sesa të kini kopshte, pyje dhe lumenj”. Ky fragment është nga Predikimi didaktik nr.5 i Hieromonakut Kozma (11) dhe formulimi i tij oridhinal është si vijon: “ …t’i arsimoni fëmijët tuaj të mësojnë greqisht, sepse kisha jonë është në greqisht. Dhe nëse nuk mëson greqisht, vëllai im, nuk mund të kuptosh ato që kisha jonë pohon. Më mirë, vëllai im, të kesh shkollë greke në vendin tuaj, sesa të kesh burime dhe lumenj. Dhe ndërsa do të kesh mësuar shkrim e këndim fëmijës tënd, atëherë quhet njeri”. Nga krahasimi i dy teskteve menjeherë kuptohet shtrembërimi barbar, të cilin ndërmorri z. Xhufi në mënyrë që të manipulohet dhe të vishet me faj kuptimi real i fjalëve të Kozmait, në mënyrë që lexuesit të orientohen në konkluzione të gabuara. Konkrretisht në shprehjen origjinale të Kozmait “…sepse kisha jonë është në greqisht [gjuhën greke]” z. Xhufi në mënyrë abuzive shton fjalët “dhe kombi ynë”.Ndërtoi, për pasojë, fjalinë“sepse kisha dhe kombi ynë janë greke” dhe për arsye propagandistike i vuri në gojën e Kozmait. E di sigurisht profesor z. Xhufi se fjala“komb” mungon kryekëput nga fjalori i tij, ndërsa fjalën gjini e përdor vetëm ku i referohet gjinisë njerëzore ose gjinisë së Orthodhoksëve. Ka edhe diçka, akoma, që gjithashtu, nuk është se nuk e di z. Xhufi. Fjalën Helenëhieromonaku Kozma e përdor gjithonë me kuptimin e idhujtarit (atij që adhuron idhujt). Është shprehës fragmenti i mëposhtëm nga predikim i tij didaktik: “Nuk jeni Helenë, nuk jeni jopërdëllimtarë, heretikë, të pafe, por jeni të Krishterë Orthodhoksë përdëllimtarë” (12). Nga sa u thanë bëhet e qartë se hieromonaku Kozma besonte se forsimi i besimit të krishterë orthodhoks dhe për këtë shkak përballimi i islamizimeve ishin në një linjë me njohjen e gjuhës greke, ngaqë në greqisht ishin formuluar fillimisht të gjitha librat e shenjta dhe dogmat e saj. Një e vërtetë e vetëkuptueshme që gjen konfirmimin e saj absolut në personin e Fan Nolit, i cili me sukses përktheu nga greqishtja në gjuhën shqipe një pjesë të madhe nga thesari i teologjisë dhe adhurimit orthodhoks, duke qenë vetë ai një njëhos i gjuhës greke antike, mesjetare dhe moderne (13). Z. Xhufi i di këto të gjitha prandaj edhe guxoi manipulimin me këtë fragment konkrret të Predikimit të Kozmait. Vetëmse vjedhësi dhe mashtruesi vetëm për pak kohë gëzohen… b) Në shkrimin e z. Xhufi gjendet, gjithahstu. Fragment i një letre të hieromonakut Kozma për kadiun (gjykatës fetar myslyman) e Filiatit të Thseprotisë, për dhënien e lejes që të rrugëtoj në zonën e tij. Fragmenti të cilin boton është si vijon: “Unë, zotëria im, si shërbëtor i sovranit tim, Sulltan Hamitit, po u vij përreth nga fshati në fshat që të bind të Krishterët të mbajnë besën e Perëndisë dhe të binden në urdhërat e sulltanit, sikundër kam urdhër nga Patriarku dhe parinë e Kishës…”. Origjinali i tekstit, ndërkaq, i letrsë së Kozmait është si vijon: “…unë, zotëria im, si i Krishterë dhe shërbëtor i padenjë i Perëndisë së shenjtë dhe raja i mbretit tim Sulltanit Hamit, i urdhëruar prej patriarkësh dhe kryepriftërinjsh të mi, po rrugëtoj dhe u mësoj të Krishterëve të ruajnë porositë e Perëndisë dhe të binden në urdhërat mbretërorë sipas vullnetit të Perëndisë…”. Nga teksti origjinal z. Xhufi ka hequr dy elementë decizivë. E para është vetëpërcaktimi i hieromonakut Kozma “i Krishterë dhe shërbëtor i pavyer i Perëndisë së shenjtë”. Që i paraprin cilësisë si “raja i sulltanit Hamit”. E dyta është përcaktori “sipas vullnetit të Perëndisë”, që përcakton me qartësi absolute përmbajtjen e urdhëresave sulltanore ,e të cilat do të mund të binin dakord të Krishterët Orthodhoksë. Synymi i qartë i z. Xhufi është që të paraqesë hieromonakun Kozma si vegël të Sulltanit. Nuk mjaftohet vetëm këtu. Që t’i jap gjoja një pamje të vërtete shpifjeve të tij kundër Kozmait, e ngatërron atë në disa lëvizje Shqiptarësh të revoltuar kundër Portës së Lartë, duke vendosur në kohë letrën e tij për Katiun e Filiatit më 13 Qershor 1767. Sigurisht, e di z. Xhufi, se koha e vërtetë e shkrimit të asaj letre është 1779 (14), dymbëdhjetë vjet më pas, periudhë kohore gjatë së cilës historia nuk të regjistruar asnjë lëvizje veç asaj të përplasjes së ashpër personale të Ali pashait me Kurt Ahmet pasha nga viti 1779 deri më 1782(15). Në fund të fundit prë rastin e Kozmait z. Xhufi është shumëfish i ekspozuar, sepse masakroi me dashje historinë, nuk e respektoi traditën e gjallë popullore të vendit të tij dhe përbuzi kujtimin e dlirët të Shqiptarëve, të krishterë dhe myslymanë, që për dyqind e tridhjetë e pesë vjet tanimë duarhapur deponojnë nderimin dhe falenderimin e tyre për gjithshka u ofroi atyre dhe atdheut të tyre, Kozmai. Dhe do të vijojnë ta bëjnë këtë sado që kjo hidhëron profesorin z. Xhufi.

Përpjekja e fundit e pashpresë e z. Xhufi që të zhvlerësojë respektin e thellë të popullit shqiptar në kujtimin e Shën Kozmait përmban në vetvete një pasion të pabesueshëm. Në artikullin e tij mbështet idesë se udhëtimet e hieromonakut Kozma përbënin pjesë të një plani, që kishte për qëllim: a) të mbante të robëruar tek Perandoria Otomane popujt e krishterë të Ballkanit dhe b) të përhapte gjuhën helenike tek trevat shqiptare me krijimin e shkollave greke. Le t’i shikojmë to dy aspektet me gjakftohtësi.

Është fakt i njohur tek komuniteti shkencor dhe akademik se trajtimi i çfarëdo çështjeje, aq më tepër të shkruarit e një artikulli, presupozon studim të thellë dhe hulumtim të hollësishëm. Në rastin e Shën Kozmait, z. Xhufi i konsideron të dyja të tepërta. Nuk i intereson e vërteta, por “regjizura” e mashtrimit, edhe në rastin kur ky është kaq i trashl, sikundër argumenti i tij se Kozmai luajti lojën e sulltanit në kurriz të popujve të rkishterë të Ballkanit.

Në rast se z. Xhufi do të studionte qoftë edhe elementarisht atë periudhë, veprën dhe jetën e hieromonakut Kozma do të kishte edhe guximin të pohonte se piedestali historik i ideve të tij nuk ishte përmbysja e regjimit feudal ortoman, historia madje nuk i kihste ngarkuar këtë detyrë, por besimi i patundur në epërsitë shpirtërore të krishterimit. Për përhapjen e ideve të tij Kozmai shfrytëzoi veçantitë historike të ndarjes më dysh të shoqërisë otomane se besimtarë ofiqarë (myslymanë) dhe jobesimtarë vasalë (të krishterët), që reflektonte marrdhënien mes pushtuesit dhe të pushtuarve. Kjo ndarje shoqërore, në bazë të besimit fetar, ndikoi në mënyrë vendimtare evolucionin etnogjenetik të popujve të krishterë të nënshtruar të rajonit. Skllavërimi social feudal mori trajtat e nënshtrimit fetar dhe krishterimin përbëri element historik të etnogjenezës. Kryqi nga simbol fetar u bë simboli i flakjes së zgjedhës otomane. Përballë fesë së pushtuesit hieromonaku Kozma lartësoi me mësuesinë e tij besimin orthodhoks të të pushtuarve. Për këtë arsye dhe lufta e tij kundër islamizimeve ishte një nga kapitujt më të rëndësishëm dhe më pozitivë të veprimtarisë së tij.

Këtë flamur nuk e uli akoma edhe kur bënte vlerësim të skllavërimit Turk si më tolerant nga kolonializmi i Frëngëve ose e venecianëve me argumentin se “Turkut aspra (para) nëse i jep bën çfarë të duash”, ndërsa të tjerët “do të na dëmtonin në besim”. Edhe diçka akoma shumë e rëndësishme. Në emrin e besimit orthodhoks nuk mbrojti atdheun kundër Turqëve edhe Heroi Kombëtar i shqiptarëve, Gjergj Kastriot (Skënderbeu)? Por me vrullin që ka marrë z. Xhufi nuk e ka për gjë ta denoncojë edhe atë si një agjent sekret të Turqve!!!

Ngelen për t’u prëgjegjur edhe sa janë shkruar në artikull lidhur me pozicionin e hieromonakut Kozma ndaj gjuhës dhe arsimit helenik. Çështja është shumë e thjeshtë sado që z. Xhufi bën përpjekje pa sukses të “zbulojë” objektiva të fshehta politike. Përgjigja gjendet te ajo frazë e Kozmait, që është e përfshirë në shumë pika të mësuesisë së tij, të cilën z. Xhufi e ka fshehur kur ka përdorur fragmentin analog:“Edhe nëse nuk ke studiuar greqishten, vëllai im, nuk mundesh të kuptosh ato sa Kisha jonë pohon”. Pa këtë bazë argumentuese nxitja e Kozmait për popullsitë orthodhokse të Ballkanit që flisnin gjuhë të tjera ( albanofonë [shqipfolës] , vllahofonë, sllavofonë, tourkofonë), që “të mësojnë greqishten”, do të dukej se vinte në kundërshti me parimet e tolerancës liberale. Por ndërkaq, në bërrthamë, të mendimit të Kozmait fuqizimi i besimit të krishterë Orthodhoks, përmes gjuhës dhe arsimit Helenik, kishte një rëndësi gravitale dhe përbënte elementin mbizotëruse të përpjekjes idelologjike të tij kundër islamizimeve. Ishte e vështirë, për shembull, ta linte të paprekur rekrutimi i qindra mijra fëmijësh nga trevat Ballkanike në trupën e Jeniçerëve, llogariten të paktën një milion të atillë, dhe që për këtë fakt humbën njëherë e për gjithmonë besimin dhe etninë e tyre.

Për më tepër, kjo nxitje konkrrete e Kozmait duket se kënaqte nevojën e pjesëmarrjes së barabartë të njerëzve në veprimtarinë sociale, ekonomike dhe kulturorem ngaqë në këtë periudhë kohore të zotëruarit e gjuhës helenike përbënte parakusht të nevojshëm për një gjë të atillë. Edhe akoma diçka. Funksionimi i shkollave në treva me popullsi intensivisht konservative ishte kontribut determinant në krijimin e një ambienti pozitiv arsimor, të denjë për t’i bindur ato popullsi se zotërimi i diturisë përbën atë rrugë unikale, që i shpie njerëzit, shoqëritë njerëzore dhe popujt drejt prosperitetit dhe përparimit. Nën këtë kontekst hieromonaku Kozma ishte ai pararendës i rilindjes shpirtërore të tyre dhe jo vetëm kaq. Më 18 Tetor 1848 udhëtari dhe piktori Anglez Edward Lear vizitoi një shkollë të atillë, që funksiononte që fshatin ngjitur me manastirin e Shën Kozmait, në Kolikondas (16). Përshkrimi është mbresëlënës dhe do të ishte shumëfish i dobishëm për z. Xhufi që ta studioj atë.

Absorbimi i mesazhit të Kozmait nga shoqëria shqiptare ishte i drejtpërdrejtë dhe rezultatet diakronike dhe befasuese. Le t’i mbajmë shënim ato: Faktorët e rilindjes shqiptare Naim dhe Sami Frashëri ishin nxënës të Shkollës Zosimaia të Janinës (17). Po kështu themeluesi i shtetit modern shqiptar Ismail Qemal Vlora (18) dhe autori i Fjalorit Shqip, Konstandin Kristoforidhi (19), që i përfundoi studimet e tij në Universitetin e Athinës. Diplomantë të këtij Universiteti ishin po ashtu, Fan Noli (20) që përktheu nga greqishtja në shqip një pjesë të madhe të literaturës kishtare si edhe Aleksandër Xhuvani (21) që ripunoi nga alfabeti helenik në atë shqip Fjalorin e Kristoforidhit. Po qëndroj vetëm në këta për t’i mëshuar faktit në vetvete, se studimet e tyre bë greqisht jo vetëm nuk e zbutën, përkundrazi e përforcuan ndjenjën e origjinës së tyre nacionale, për hidhërim të madh të z. Xhufi. Po të njëjtin efektshmëri patën fjalët e hieromonakut Kozma edhe për banorët e Myzeqesë dhe të trevave të tjeram ku ai udhëtoi dhe predikoi. Mos vallë e njëjta gjë nuk ndodh edhe sot me mijra nxënës dhe studentë me origjinë shqiptare, që studiojnë në shkollat dhe Universitetet helenike? Z. Xhufi shtirret se neglizhon një fakt që përbën gjënë më të zakonshme për komunitetin akademik. Pikërisht, atë mesazh ekumenik, të cilin rrezaton gjuha dhe mësuesia Helenike, dhe është kjo arsyeja që studimet helenike kurohen në të gjitha universitetet me famë botërore.

Profesori z. Xhufi e mbyll shkrimin e tij me cilësime negative për Shqiptarët që nuk ndajnë me të të njëjtin mendim. I konsideron ata viktima të hieromonakut Kozma. Në këtë kategori ka përfshirë edhe Ali pashën me mendimin se “me ndërtimin e manastirit të Shën Kozmait nnë Kolikondas ndihmoi shumë në ngritjen e kultit të murgut Kozma”. Jam i sigurt se herën tjetër ka për ta dënuar si agjent të Grekut, ngaqë mbante korrespodencën e tij në gjuhën Helenike (23). Ndruhem gjithashtu se për të njëjtën arsye, në fund të herës, nuk ka për tia nxjerrë i larë edhe Gjergj Kastrioti (Skënderbeu). Për këtë arsye edhe nuk përbën befasim që në fjalën histerike z. Xhufi nuk neglizhoi t’i referohet edhe Kryepiskopit të Shqipërisë, Imzot Anastasit. Madje, personaliteti i Kryepiskopit të shqiptarëve Orthodhoksë përbënte që në fillim, objektivin e tij. Paçka se pak ditë para shkrimit të artikullit të tij, gjatë ceremonisë së shenjtërimit të Kishës së re Katedrale të Tiranës, një stoli e vërtetë e qytetit, e gjithë udhëheqësia shtetërore, politike dhe shpirtërore e Shqipërisë sikundër mijëra njerëz, nderuan veprën kolosale të kontributit dhe sakrificës së Imzot Anastasit prë grigjën e tij, por edhe për të të gjithë popullin qe jeton në shtetin shqiptar, pa asnjë dallim, Mesa po duket z. Xhufi ka për të finalizuar një tjetër mision. Është për ardhur keq sepse mban edhe titullin e profesorit!!!

*Mihail Kr. Pantoulas, filolog – hulumtues. Ish-Deputet i Janinës. Ish-Kryetar i Komitetit të Miqësisë së Parlamentit Helenik me Parlamentin Shqiptar. Ish-Sekretar i Përgjithshëm i Konferencës Ndërparlamentare të Orthodhoksisë  

Pallati i Kulturës ne Permet ka qenë një modifikim i pjesshëm i strukturës së kishës në fazën e fundit ndërtimore të saj.

Shkatërrimi i trashëgimisë, të rinjtë i nënvlerësojnë traumat që shkaktohen (shekulli on line)

•  Në Shqipëri, si në vende të tjera të Evropës lindore, gjatë tranzicionit më të fundit politik nga totalitarizmi komunist në një shtet demokratik të së drejtës, duhej të ishte ndjekur një politikë balancuese mes së vërtetës dhe drejtësisë 

Publikuar më 22.09.2013 | 12:16

 87  0

 

Dr. Konstantinos Giakoumis

-Fatkeqësisht, në Shqipëri nuk është bërë kurrë asnjë përpjekje sistematike për kërkimin dhe identifikimin e traumave individuale ose kolektive, që burojnë nga e kaluara, veçanërisht prej regjimit stalinist të Enver Hoxhës. Shqipëria mbetet edhe sot e kësaj dite një vend i papajtuar me të kaluarën e vet, duke penguar nën ngërthin e ankthit zhvillimin e natyrshëm të kujtimit ose harresës të së kaluarës, të cilat mbeten në mëshirën e fatit. 

Si pasojë, përbindësha dhe hije nga e kaluara, shfaqen dhe rishfaqen në skenën e shoqërisë shqiptare në formë sjelljesh, retorikash, zakonesh të pandërgjegjësuara, por që shkaktojnë tensione të shumta, ndezje gjakrash, aforizma të padebatuara, botëkuptime monolitike dhe shumë, shumë stres. Duke marrë shkas nga trazirat e kohëve të fundit mbi kishën e Shën ?arisë së Pazarit në Përmet, do të tregoj sesi mospajtimi me të kaluarën ka çuar në shkatërrimin banal të një pjese të mirë të trashëgimisë kulturore në Shqipëri për shkak të bezdisë nga asocimi i saj me përvoja traumatike ose frikë të pandërgjegjësuar, pra ndjenja mospajtimi ndaj të kaluarës. Çështja e kishës së Përmetit është par excellence politike, para dhe përmbi vendimeve të gjyqësorit. 

Në një studim të 2004-ës, kryer bashkë me arkitektrestauruesin Gentjan Stratobërdha, kemi treguar me dëshmi fotografike nga sondazhe të pjesshme dhe fotografi të vjetra se Pallati i Kulturës ka qenë një modifikim i pjesshëm i strukturës së kishës në fazën e fundit ndërtimore të saj. Për më tepër, kemi treguar sesi tipi i kishës, mjaft i përhapur në Ballkan pak më përpara dhe menjëherë pas çlirimit prej Perandorisë Osmane, përbënte arsye të fortë për ruajtjen e saj për nga numri shumë i vogël i kishave të këtij tipi që i shpëtuan marrëzisë komuniste antifetare. Ky studim nuk pati ndikim veçse në qarqe akademike dhe si pasojë, edhe pse vendi i kontestuar ka qenë edhe vazhdonte të jetonte si kishë, Bashkia e Përmetit e kontestoi atë vend të shenjtë dhe pas vendimeve të gjyqësorit, të kontraktojë polici private për ta zbrazur kishën nga objektet e saj me dhunë dhe mënyrë që ngjalli kujtimet e marrëzisë përdhosëse dhe antifetare të revolucionit kulturor të Enver Hoxhës. Theksoj edhe një here se vendi (godina) jetonte si kishë deri në fund, pra, edhe në qoftë se godina nuk i paraqiste më vlerat e saj arkitekturore të mëparshme, ishte e lidhur në përvojat dhe kujtimet e disa njerëzve si kishë (përvoja, kujtimi ose edhe përfytyrimi i një vendi janë të rëndësishme duke u përbërë pjesë e trashëgimisë së paprekshme kulturore). Por çfarë çoi në një veprim të këtillë, politikisht jo të urtë, në vitin 2013? Mospajtimi me të kaluarën, mungesa e kërkimit, identifikimit, trajtimit, diskutimit publik dhe të ndërgjegjësimit mbi ngjarjet traumatike nga e kaluara – tek e fundit mosmenaxhimi i kujtimit dhe i harresës të së kaluarës – bënë që sjellje, retorika dhe zakone të lidhura për disa njerëz me praktika të së kaluarës të përsëriten. S’kemi të bëjmë me një praktikë të re.  

Shkatërrimi i Tiranës së vjetër 

Nën fjalën e një tiranasi të moshuar se “Tirana u shkatërrua prej jabanxhinjsh” dikush mund të dallojë edhe ‘jabanxhinj’ brendapërbrenda Shqipërisë që erdhën në Tiranë, si p.sh., Ahmet Zogolli, i mëvonshmi mbreti Zog I, edhe të tjerë syresh të ardhur nga jashtë, si p.sh., arkitektët italianë të “Shoqërisë për Zhvillimin Ekonomik të Shqipërisë”. Qysh prej viteve 1920, arkitektë dhe inxhinierë italianë u ftuan në Shqipëri nga Zogu për të larguar “shpirtin e keq” oriental të qytetit dhe për t’i dhënë atij një imazh të evropianizuar. Shumë pak nga karakteri i saj i mëparshëm i mbeti Tiranës, ndërsa bombardimet dhe marrëzia antifetare i asgjësoi ato pothuajse krejtësisht. Vetëm 6-7 monumente të qytetit sot japin një ide si ka qenë qyteti para 1920-ës. Sa është diskutuar publikisht kjo masakër edhe çfarë ndikim ka pasur debati? Besoj se veç specialisteve të njohur në fushë, si Besnik Aliaj, Indrit Bleta, Nikelina Bineri etj., trauma e tiranasve të vjetër për Tiranën e shkatërruar prej ‘jabanxhinjve’ do të mbetet trauma e patrajtuar e tyre për sa kohë tema nuk merr përmasat që i takon. 

Shkatërrimi i trashëgimisë kulturore prej regjimit komunist 

Mbi këtë çështje është shkruar dhe diskutuar më shumë krahasuar me temën e mëparshme, kryesisht për shkak të prishjes së monumenteve fetare, diskutimit dhe pretendimeve në bazë të saj nga komunitete fetare në Shqipëri dhe nga studiues shqiptarë edhe të huaj. Megjithatë as kjo çështje nuk është edhe aq e hulumtuar ose e debatuar sa duhet. Sa për shembull, vëmë re me pikëllim shfarosjen e folklorit të vjetër shqiptar për fëmijët si ‘zakon prapanik’ dhe zëvendësimin e tij me këngë dhe përralla me përmbajtje socialiste.

 Ç’është më tepër shqetësuese se kjo? Në vend që të hulumtohet thellësisht dhe urgjentisht çështja me qëllim gjetjen dhe mbledhjen e këngëve dhe përrallave folklorike (dhe jo popullore) shqiptare përmes kërkimit në botime të vjetra në Shqipëri dhe në diasporë (p.sh., ka një mori punimesh për përrallat e arvanitasve në Greqi), dhe intervistimit të të moshuarve që i mbajnë mend, në vitin 2011 shkrimtari i fëmijëve Pandeli Koçi (i njohur më tepër si Sazan Goliku) e ‘mbyll fushatën’ për rikoleksionimin e trashëgimisë folklorike të paprekshme fëmijërore me frazën: “Vetëm pas Luftës së Dytë Botërore letërsia për fëmijë në Republikën e Shqipërisë dhe në hapësirat shqiptare në Kosovë, Maqedoni, Mal i Zi e Luginë të Preshevës … do të zhvillohej në sasi e cilësi dhe, si pasojë, edhe kritika letrare e studimet e thelluara për të”, shkëputur nga “Ravgime nëpër kritikën e letërsisë sonë për fëmije”. Traumat e shkëputjes së dhunshme të popullit shqiptar nga folklori i vet fëminor nuk është mbyllur dhe ndoshta s’ka si të mbyllet derisa të rizbulohet kjo trashëgimi, ose të zëvendësohet tërësisht nga folklori i huaj ose vendas – të adoptuar prej monizmit. 

Gruaja e një figure të shquar të demokracisë në Shqipëri, tani gjyshe, më tregonte me pikëllim se s’po gjente këngë fëmijësh të pandikuara nga regjimi i Enver Hoxhës. Vetë vjehrra ime po regjistron nënën e saj 92-vjeçare, e cila “di këngë dhe përralla prej vërteti”. A nuk është traumë që nënat ta kenë të pamundur t’u këndojnë nipërve dhe mbesave në gjuhën dhe përmbajtjen që u tingëllonte nënave shqiptare në shpirt para se regjimi totalitar i monizmit të depërtonte deri në djepin e foshnjave? 

Shkatërrimi i trashëgimisë komuniste 

Monumente nga koha e komunizmit ruhen deri më sot fal ose mbrojtjes nga shteti (p.sh., lapidari i Adem Rekës në portin e Durrësit), ose nga procesi i rikuptimbërjes së monumenteve komuniste, si p.sh., restaurimi i Kodrës së Rilindësve prej Bashkisë së Gjirokastrës para zgjedhjeve të 2011-ës, pas skandalit të përdhosjes së varreve të rilindësve, me qëllime të pastra politike dhe në kontekstin e rimëkëmbjes së nacionalizmit në vend. Edhe pas gjithë këtyre investimeve sot Kodra e Rilindësve mbetet e përdhosur nga grafiti i vendasve, tregues të mungesës së një kuptimi të ri të përbashkët për këtë monument dhe të faktit se Bashkia e Gjirokastrës investoi te monumenti, por nuk investoi te pajtimi i vendasve me të kaluarën duke menaxhuar kujtimin e këtij monumenti. Gjithë trashëgimia tjetër u shkatërrua ose u la në mëshirë të fatit, si çështja e rrëzimit të Piramidës, një nga ngjarjet e fundit.

"The 'Davutoğlu Doctrine' under Pressure: Challenges for Turkish Foreign Policy in a Changing Middle East"

 www.eliamep.gr/en/eliamep-thesis/

Dr. Ioannis N. Grigoriadis

Assistant Professor at the Department of Political Science, Bilkent University and Research Fellow at ELIAMEP

ioannis@eliamep.gr

Summary

The present paper examines the challenges that Turkish foreign policy has faced in the Middle East following the outbreak of the uprisings that have been collectively called “the Arab Spring.” It is argued that Turkish foreign policy has failed to play in the Middle East the pivotal role the “Davutoğlu Doctrine” had envisioned. Mounting problems in the Kurdish question and accusations of sectarianism in foreign policy have contributed to a decline of Turkey’s soft power in the Middle East, which was painstakingly accumulated after years of political reform and stellar economic performance. Instead of becoming a crisis mediator, Turkey may end up entangled in the Middle East imbroglio

It was less than two years ago that Turkey’s star in the Middle East appeared to be on a steady rise. Turkey’s stellar economic performance and democratization steps in the last decade garnered appreciation across the globe. Particularly attracted to the Turkish achievements was the Middle East. Turkey’s Prime Minister Recep Tayyip Erdoğan enjoyed spectacular popularity rates in the Arab public opinion, while his Foreign Minister Ahmet Davutoğlu advocated a “zero-problems policy with neighbours” and argued in favour of Turkey’s “order-constituting” role in the region. Nevertheless, following the outbreak of the series of uprisings that came to be called the “Arab Spring,” Turkey’s ability to lead the region or even improve its strategic weight has been questioned. Relations with countries like Iran, Iraq and Syria have become increasingly strained, while Turkey has been accused of taking an increasingly sectarian approach to regional conflicts. Developments on the domestic front have not been forthcoming, either. The lack of a lasting democratic solution to Turkey’s own Kurdish issue and renewed escalation of PKK violence have brought to the fore Turkey’s own shortcomings in addressing minority rights and ethnic diversity, key issues in the context of the “Arab Spring” and democratic transition in the Middle East. Under these circumstances, Turkey’s soft power and potential to contribute to conflict resolution in the region appear curtailed. In particular, Turkey’s growing involvement in the Syrian crisis has exposed it to unprecedented risks both regarding its regional status as well as its domestic stability.

                         

Relations with countries like Iran, Iraq and Syria have become increasingly strained, while Turkey has been accused of taking an increasingly sectarian approach to regional conflicts.

Whither The “Davutoğlu Doctrine”

According to what came to be known as “Davutoğlu Doctrine,” Turkey was more than a “bridge” between the West and the Muslim world; it was a “central power.” It professed multiple regional identities and was bound to develop a “multidimensional, proactive foreign policy commensurate to its historic and geographic significance, underwritten by its Ottoman legacy.” Resolving Turkey’s bilateral problems with its neighbours would unlock its

ELIAMEP Thesis Oct. 2012 3/2012 [p.02] "The 'Davutoğlu Doctrine' under Pressure:

unrealized strategic potential. In his own words, Turkey enjoys multiple regional identities and thus has the capability as well as the responsibility to follow an integrated and multidimensional foreign policy. The unique combination of our history and geography brings with it a sense of responsibility. To contribute actively towards conflict resolution and international peace and security in all these areas is a call of duty arising from the depths of a multidimensional history for Turkey[1]

Turkey’s rising role could be viewed in the context of the surging global influence of emerging economies.

Accusing the West of double standards when dealing with international conflict in the Middle East and elsewhere, Erdoğan claimed that Turkey would bring a higher moral standard to global governance and politics.

Turkey’s rising role could be viewed in the context of the surging global influence of emerging economies. These have been referred to with the acronym BRIC, namely Brazil, Russia, India and China. As a “second-tier BRIC state,” Turkey has enjoyed a stellar economic performance, which was linked to a sharp rise of Gross Domestic Product (GDP) and Foreign Direct Investment (FDI), single-digit inflation and growing trust in the national currency. These achievements underwrote its ambitions for a key regional and emerging global role, in line with the concomitant reconfiguration of strategic and diplomatic balances.

The political underpinnings of this success were also not negligible. In the early 2000s, Turkey went a long way into improving its democratic record and bringing its Kurdish question close to a solution. This improved both its appeal in the region as well as its self-confidence. Finding a balance in the “democracy vs. security” dilemma that has haunted policy analysts in the Middle East allowed Turkey to appear as a model state in the region and source of inspiration for Arab reformists.

Meanwhile, the normative aspect of Turkish foreign policy was thought to make a big difference. Accusing the West of double standards when dealing with international conflict in the Middle East and elsewhere, Erdoğan claimed that Turkey would bring a higher moral standard to global governance and politics and achieve a harmony of Realpolitik and norms-based foreign policy. He also enjoyed appearing as the defender of the dispossessed and the oppressed in the Middle East and beyond. In his words:

The communities that perceive themselves as the crushed, worn, propelled, victimized, and downtrodden, and the communities that have no belief in justice and sincerity, make it impossible to establish peace and stability on a global scale. This is what we have emphasized in our foreign policy. We defend justice, peace, law, and democracy in every area. We, as a conservative and democratic party, are struggling to hold both real and normative policy together [2]

What would be the endgame? The stated aim was to turn Turkey into one of the ten biggest economies in the world by the year 2023, which is the centennial of the Republic of Turkey. In Davutoğlu’s words,

By 2023 when the country will commemorate the 100th anniversary of the foundation of the republic, I envision a Turkey which is a full member of the EU after having completed all the necessary requirements, living in full peace with its neighbours, integrated with neighbouring basins in economic terms and for a common security vision, an effective player in setting orders in regions where our national interests lie, and active in all global affairs and among the top ten economies in the world [3]

This historic moment provided a rare opportunity for the realization of the promises set out by the “Davutoğlu Doctrine.”

The “Arab Spring” Litmus Test

Ever since the self-immolation of a Tunisian street vendor on 17 December 2010 resulted in the series of uprisings throughout the Arab world that were collectively called the “Arab Spring,” seemingly impeccable authoritarian regimes have started crumbling. This historic moment provided a rare opportunity for the realization of the promises set out by the “Davutoğlu Doctrine.” Turkey could prove its leadership claims in the Middle East, at a time leadership was more necessary than ever, and act as a catalyst in democratic transition in the region least affected by previous democratization waves. Nevertheless, its record has hitherto proven rather mixed. Relations with key states in the Middle East have sharply deteriorated, while Turkey has been accused of taking sides on sectarian grounds in regional conflicts rather than promoting peace, conflict resolution and democratic transition.

Nevertheless, its record has hitherto proven rather mixed.

Turkey and the Arab Spring-Official Views

Turkey’s official policy towards the “Arab Spring” has been outlined in a recent paper, authored by Foreign Minister Davutoğlu himself. This was said to consist of the following building blocks [4]

                        a. “Support for the people who rise to demand such basic human rights”

This appeared to be in line with the new normative dimension in Turkish foreign policy which aimed not to sacrifice human rights or justice for Realpolitik interests.

                        b. “Emphasis on the fact that transition towards stable and legitimate democratic political structures can only be achieved via a balance between security and freedom”

Turkey appeared thus to seek a fine balance between its interest in regional stability and security and the need to address the reality that regime change in the Middle East could be realized even through violent means.

                        c. “No contradiction between emphasis on democratic demands, which in some cases required confronting repressive regimes and foreign policy principle of zero problems with neighbours”

In this rather ambitious statement, Davutoğlu claimed that Turkey could maintain friendly relations with its neighbouring states while simultaneously promoting regime change in some of them.

                        d. “Opposition to foreign intervention because this region’s future has to be decided by its people”

In view of this, Turkey categorically opposed direct or indirect interventions by Western or other actors which could have a catalytic effect on the outcome of the Arab Spring

                        e. “All people of the region are Turkey’s “eternal brothers” irrespective of their background and saw it our duty to dampen sectarian tensions”

This was a clear pledge about Turkey opposition to sectarian politics and commitment to support the peaceful coexistence of diverse religious and ethnic groups in the Middle East. While these bold statements set a rather high bar for Turkish foreign policy, their operationalization has not always been successful.

                        ;

Turkey appeared to fall into inconsistencies which underlined that Realpolitik was Turkey’s main compass in the “Arab Spring,” despite lofty statements to the opposite.

The Early Phase of the Arab Spring

Turkey was caught by surprise when the “Arab Spring” broke out and was not alone in that. While regime change in Tunisia proved easier than expected, the course of events in Libya and Egypt was different. Turkey had strong economic interests in Libya and was apprehensive of regime change. Initially it opposed any foreign intervention, which appeared to imply continued support for the Qaddafi regime. Nonetheless, the Turkish government gradually aligned its position with Western states and withdrew its support for the Qaddafi regime. An attack by a Libyan mob on the Turkish Consulate in Benghazi in April 2011 indicated that Turkey’s position was becoming increasingly unpopular and unsustainable. Meanwhile, Turkey’s reaction to the Egyptian uprising was equivocal. Taking a firm position against the Mubarak regime and promoting regime change took some time given concerns that a new Egyptian regime might attempt to challenge Turkey’s regional influence. In the case of Bahrain, Turkey opted not to clash with Saudi determination to quell an uprising that threatened to move the country away from the bloc of Sunni Gulf monarchies and bring it closer to Iran. Such moves were understandable given Turkey’s regional interests and security concerns. Yet they were in disharmony with the normative role that Turkey aspired to play in regional and global politics. Turkey appeared to fall into inconsistencies which underlined that Realpolitik was Turkey’s main compass in the “Arab Spring,” despite lofty statements to the opposite [5]

5 While irrelevant to the “Arab Spring”, Turkey’s consistent support for the al-Bashir regime in Sudan, despite the International Criminal Court prosecution of the Sudanese president due to genocide crimes committed in Darfur, is another contradiction to the high moral standards set by the Turkish government.

Relations with Iran

Turkey’s relations with Iran have been a key contention point in its relations with the West, in particular with reference to Iran’s nuclear program. Turkey and Brazil took distance from

the United States and other Western states on the question of Iranian nuclear ambitions. In May 2010, they brokered an abortive “compromise agreement” voted against UN Security Council resolution regarding the Iranian nuclear enrichment program. The compromise deal was hailed by the Turkish Prime Minister and the Brazilian President Lula as a turning point. Yet they failed to convince the rest of the members of the UN Security Council. Its resolution, taken against the dissenting votes of Brazil and Turkey, raised speculation regarding Turkey’s alignment with the West and the degree of its closeness to Iran. Following that highpoint, Iranian-Turkish relations have significantly cooled, and this trend has accelerated following the outbreak of the Arab Spring. Turkey and Iran found themselves on opposite sides in key confrontations, most importantly in Syria. While Turkey sided with opposition forces, Iran remained the single most important sponsor of the Assad regime. As the crisis went on, Iran intensified its support for the Assad regime and turned its survival into a primary objective of its foreign policy. Meanwhile, after long hesitations, Turkey agreed in September 2011 to the installation of a NATO anti-ballistic missile defense system against a potential Iranian attack near the eastern city of Malatya. Turkey’s decision to allow this installation manifested the degree of alienation in bilateral relations. Mutual accusations of interference in Syrian domestic affairs in the context of the escalating Syrian civil war only added more tension to an already strained relationship. The possibility of an Israeli strike against Iran’s nuclear facilities posed a formidable challenge to Turkey’s Middle Eastern policy.

The Syrian Imbroglio

Until the outbreak of the Syrian uprising in January 2011, Syrian-Turkish relations appeared to be the best example of the “zero problems with neighbours” policy. While the two countries had come to the brink of war in 1998, they later developed an ever closer economic and diplomatic relationship. Nevertheless, following the failure of Turkey’s repeated attempts to mediate a compromise solution in the Syrian uprising, relations deteriorated sharply. Turkey turned into a key supporter for Syrian opposition forces which found safe haven in its adjacent to the Syrian border territory. In July 2012, Syrian forces shot down a Turkish aircraft offshore the Eastern Mediterranean coast under disputed conditions which indicated how damaged bilateral relations were. In September 2012, Prime Minister Erdoğan came to the point of calling Syria a “terrorist state” and comparing what has happened in Syria with what happened in Kerbela, a direct reference to the bitter battle that sealed the division of the Muslim world into Sunni and Shiite. In October 2012, a Syrian shell hit the Turkish border town of Akçakale killing five civilians and provoking Turkish retaliatory strikes, as well as a decision of the Turkish Parliament to authorize military action beyond the Turkish borders.

Turkey’s increasing convergence with states such as Saudi Arabia and Qatar as far as its handling of the Syrian crisis was concerned, questioned its commitment to democratic transition and respect for human rights in post-Assad Syria.

Relations with the Nuri al-Maliki government in Baghdad have turned increasingly sour in recent months, and Turkey has been accused of meddling in the domestic affairs of Iraq.

Nevertheless, developments have pointed toward the intrinsic nature of the Syrian conflict. The Assad regime did not quickly collapse as the Qaddafi one and was able to attract considerable support from a segment of the Syrian population. As the uprising was turning into an open civil war, Turkey was accused of getting involved in sectarian activities through its support for the Syrian Muslim Brotherhood. Turkey’s increasing convergence with states such as Saudi Arabia and Qatar as far as its handling of the Syrian crisis was concerned, questioned its commitment to democratic transition and respect for human rights in post-Assad Syria. It also reinforced the views of those who argued that Turkey drifted towards a sectarian policy and supported the emergence of a Sunni Islamist regime. Moreover, the tactical retreat of Syrian government forces from the northeast of the country also allowed local Kurdish groups affiliated with the PKK to claim control. This appeared a shock to many in Turkey, as it appeared that Kurdish nationalists were benefiting from the havoc wrought in Syria by civil war. As there was no clear end in sight in the Syrian crisis, Turkey was increasingly seen as a party in the Syrian conflict rather than a part of a solution.

Relations with Iraq

Turkey’s relations with post-Saddam Hussein Iraq were inevitably affected by the March 2003 surprise decision of the Turkish Parliament not to allow the use of Turkish territory by invading US troops. Turkey ended up without any significant military presence and influence in post-war Iraq and became increasingly apprehensive of any developments that led to rising legitimacy of the Kurdistan Regional Government (KRG) in northern Iraq. While eventually relations with Iraqi Kurds and the KRG substantially improved, those with the Baghdad Shiite-controlled government deteriorated. Turkey was viewed as promoting sectarianism and decentralization in Iraq by promoting Sunni political parties and the KRG. Relations with the Nuri al-Maliki government in Baghdad have turned increasingly sour in recent months, and Turkey has been accused of meddling in the domestic affairs of Iraq. Turkey appeared to intervene in Iraqi domestic affairs even taking the side of the KRG against the Shiite administration in such critical issues such as oil export and internal borders. The August 2012 visit of Foreign Minister Davutoğlu to Northern Iraq and the city of Kirkuk, a city whose status remains disputed and has been claimed by the KRG and the federal government in Iraq has added more tension. Accusations of involvement in Iraqi domestic affairs were amplified with the flight of the Sunni former Iraqi Prime Minister al-Hashimi to Turkey in April 2012, following accusations of having organized death squads to foment sectarian violence. While al-Hashimi was tried in absentia in Iraq and was sentenced to death in September 2012, Prime Minister Erdoğan declared his determination to provide al-Hashimi safe haven in Turkey. This added one

more obstacle to the already difficult relations between Iraq and Turkey. The perception that Erdoğan’s decision to back al-Hashimi was influenced by their common Sunni faith remained strong both in Iraq and Turkey.

The “Achilles Heel” of the Kurdish Issue

While “Arab Spring” developments often posed challenges to Turkish foreign policy, a key problem re-emerged within the Turkish borders. The escalation of the Kurdish conflict threatened a key precondition set by the “Davutoğlu Doctrine” for the realization of Turkey’s strategic potential and questioned one of the biggest successes of the AKP administration. In the first years of its administration, the AKP had played a key role in promoting recognition of Kurdish rights and introducing a conflict resolution process. These peaked in November 2009, when thirty-four PKK members were allowed to return to Turkey, following an agreement with the government. This was the most courageous attempt by the Turkish government to promote reconciliation and possible amnesty for PKK members who would be willing to give up violence and return to their ordinary lives.

                        

While Foreign Minister Davutoğlu stood for the compatibility of its support for regime change with the “zero problems with neighbours” policy, one cannot ignore the sharp deterioration in Turkey’s relations with all its Middle Eastern neighbours, Syria, Iraq and Iran.

Yet the reaction of Turkish public opinion against the images of triumphant Kurdish celebrations during the repatriation of the PKK militants led to a government U-turn. Returnees were eventually arrested, while state pressure on Kurdish and pro-Kurdish political activists increased. Hundreds of Kurdish local leaders and intellectuals were prosecuted according to anti-terrorism legislation for being members of the Union of Communities in Kurdistan (Koma Civakên Kurdistan-KCK) and were detained for months before standing for trial. The pro-Kurdish Democratic Society Party (Demokratik Toplum Partisi-DTP) was closed following a decision of the Constitutional Court, while requests for primary education in Kurdish and decentralization expressed by its successor Peace and Democracy Party (Barış ve Demokrasi Partisi-BDP) have met with the opposition of the Turkish government. Kurdish political activists requested bilingual state primary education in the Kurdish-inhabited provinces of Turkey. While Prime Minister Erdoğan requested the same right for Turkish immigrants in Germany and warned against the threat of assimilation, he appeared unwilling to grant this right to his own citizens of Kurdish descent. Eventually the key elements of the “democratic opening” were abandoned and replaced by a policy that undermined conflict resolution steps and favored a security-based approach of the Kurdish issue. The toll of this policy shift has been dismal: More than 750 people were killed in clashes between Turkish government forces and the PKK within the last fifteen months. The escalation of PKK violence and state operations is reminiscent of the pre-AKP period which has been remembered as one of the most violent and bloody periods in republican Turkish history.

Conclusions

Turkish foreign policy in the Middle East has faced formidable challenges since the outset of the “Arab Spring.” Its support for “Arab Spring” revolts has not been unequivocal, and in some cases, it took long before Turkey switched from cautious regime support to outright support for the opposition. In other cases such as in Bahrain, Turkey remained silent until the final suppression of the uprising. While Foreign Minister Davutoğlu stood for the compatibility of its support for regime change with the “zero problems with neighbours” policy, one cannot ignore the sharp deterioration in Turkey’s relations with all its Middle Eastern neighbours, Syria, Iraq and Iran. While opposition to external intervention was coined as a key principle of Turkey’s “Arab Spring” policy, Turkey itself joined –albeit late– the NATO camp in Libya and has actively supported the armed insurgency of Syrian opposition. Finally, as far as Turkey’s cordial relations with all ethnic and religious groups in the Middle East were concerned, this was also a hard position to defend: Turkey has been increasingly perceived as a supporter for Sunni political actors in the region. It has also been accused of taking a sectarian shift in its foreign policy and allying with non-democratic forces. Recent comparisons between Syria and Kerbela made by Prime Minister Erdoğan have reinforced such allegations. These have taken a toll on the country’s soft power, which was painstakingly accumulated after years of political reform and starring economic performance.

In view of these, Turkey’s ambition to play a major independent role has been compromised. Instead, Turkey has appeared more willing to seek common understanding with Western states and with the United States in particular. This entertains the opportunity of a rehabilitation of Turkish foreign policy within the Western strategic environment. On the other hand, relations with Iran maintain a strong deterioration potential given the uncertain outcome of the Syrian civil war in which Turkey and Iran have held opposite sides, as well as the Iranian nuclear question. In addition, the deterioration of the Kurdish issue has become a serious check to the country’s soft power potential. Renewed emphasis on the Kurdish issue with the aim to resuscitate the peace process appears crucial. Recognizing Kurdish cultural rights, similar to those Turkey demands from the German government for its own immigrants, would be a useful starting point. Otherwise, instead of becoming a crisis mediator and stability factor, Turkey may end up in the rather unhappy position of importing instability and insecurity from the Middle East.

1 Ahmet Davutoğlu, "Turkish Foreign Policy and the EU in 2010", Turkish Policy Quarterly, Vol. 8, no. 3 (2009), p. 12

2 Recep Tayyip Erdoğan, "The Changing Balances and the Rising Importance of Turkey", Paper presented at the Lecture delivered at the International Strategic Research Organization (USAK) (Ankara, 3/2/2010)

3 Abdullah Bozkurt, "Davutoğlu Sees Turkey among Top 10 World Players by 2023", Today's Zaman, 5/1/2010

4 Ahmet Davutoğlu, Principles of Turkish Foreign Policy and Regional Political Structuring [Center for Strategic Research, Vision Paper No. 3] (Ankara: SAM, 2012), pp. 7-8

⁵ While irrelevant to the “Arab Spring”, Turkey’s consistent support for the al-Bashir regime in Sudan, despite the International Criminal Court prosecution of the Sudanese president due to genocide crimes committed in Darfur, is another contradiction to the high moral standards set by the Turkish government.

Bibliography

Abdullah Bozkurt, "Davutoğlu Sees Turkey among Top 10 World Players by 2023", Today's Zaman, 5/1/2010

Ahmet Davutoğlu, Principles of Turkish Foreign Policy and Regional Political Structuring [Center for Strategic Research, Vision Paper No. 3] (Ankara: SAM, 2012)

———, "Turkish Foreign Policy and the EU in 2010", Turkish Policy Quarterly, Vol. 8, no. 3 (2009), pp. 11-17

Recep Tayyip Erdoğan, "The Changing Balances and the Rising Importance of Turkey", Paper presented at the Lecture delivered at the International Strategic Research Organization (USAK) (Ankara, 3/2/2010)

DYGJUHËSIA E HIMARËS DHE INTERPRETIME TË REJA

http://www.scribd.com/doc/81102251/Llambro-Ruci-Dygjuhesia-e-Himares-Dhe-Inter-Pre-Time-Te-Reja

(nga punimet e Konferences se trete panhimarjote Dhermi Qershor 2011)

Llambro RUCI

Arra gungë apo nyja e koklavitur dhe e pazgjidhur e historisë së Himarës është greqishtja, që përdoret në Palasë, Dhërmi, Himarë. Në literaturën e bollshme të shkruar për këtë krahinë, nuk ka marrë dot përgjigje, dhe, kur janë parashtruar hipoteza, nuk ka qenë e mundur të argumentohet bindshëm si e kur ka hyrë ajo, çfarë shtrirjeje ka patur, pse është ruajtur vetëm në këtë areal-enklavë, krahas shqipes, pavarësisht nga presioni politik-administrativ e gjuhësor i shumicës shqipfolëse përreth në rrjedhë të shekujve, presion i drejtpërdrejtë apo i tërthortë si rrjedhojë e epërsisë numerike dhe politike.

1. Gjuha amtare e himarjotëve

Ndër përcaktimet e bëra në studimet e disa autorëve, që janë marrë posaçërisht me Himarën dhe gjuhët e përdorura në të, përcaktojnë si gjuhë amtare të Himarës shqipen, ndonëse pranojnë edhe ekzistencën e greqishtes; R. Memushaj: “...Banorët vendës të Himarës, Dhërmiut dhe Palasës janë dygjuhësh, me gjuhë amtare shqipen dhe greqishten”¹, Sh. Demiraj: “...Gjuhë amtare e familjes është shqipja; vetëm në Himarë, Dhërmi e Palasë, krahas shqipes, përdoret edhe greqishtja”², gjer te F. Bixhili: “Himara ka vetëm një gjuhë amtare, gjuhën shqipe, që kanë folur të parët e saj rrënjës dhe që ushtrohet nga pjesa dërmuese e banorëve të krahinës...”³.

Por Himara, pavarësisht këtyre përcaktimeve, ka një ndarje historike në tre fshatra greqishtfolëse (me gjuhë amtare greqishten: Palasë, Dhërmi, Himarë) dhe katër fshatra shqipfolëse (me gjuhë amtare shqipen:Vuno, Pilur, Kudhës, Qeparo), të cilat respektivisht kanë përdorur shqipen dhe greqishten si gjuhë komunikimi me të tjerët.

Gjeto Kola duke risjellë të gjalla mbresat e viteve kur ka qenë Kryemësues në Himarë (1926-1927): “Sikurse thamë ma parë Himara perbahet prej shtatë katundesh: Palasë, Dhermi, Vuno, Himarë, Pilur, Qeparo, e Kudhës. Prej ktyne, tre katunde: Palasa, Dhermi dhe Himara janë grekofolse, të tjerat shqipofolse.”⁴

Studiuesit e Himarës, kanë përdorur si argumente për shqiptarësinë dhe rrjedhimisht gjuhën amtare shqipe, edhe raportet apo letrat e misionarëve të Romës, që lëvruan arsimin dhe meshimin ortodoks në krahinë në shekujt XVI-XVIII.

Shaban Demiraj (po dhe studiues të tjerë) citon misionarët bazilianë: grekun Neofito Rodino, një prift tjetër me origjinë greke Giovanni Giuseppe De Camillis, si dhe arbëreshin Giuseppe Schiro. Nga Rodinosi përmend një ndodhi të përdorur nga gjithë historishkruesit e Himarës: përkthimin në shqip të Katekizmit nga Papa Dhimitri: “...Fakti që një misionar me origjinë greke e ndjeu të nevojshme që për të krishterët e krahinës së Himarës të përkthehej Katekizmi në gjuhën shqipe, është një dëshmi e qartë që tregon se të krishterët e asaj krahine ishin shqipfolës.”⁵

Në këtë arsyetim besoj se nuk është mbajtur parasysh një shkollë misionare ku nxënësit janë të trazuar të krishterë e myslimanë (“ed i Figliuoli ancora de Turchi”, pra të myslimanëve, raporton Schirói), vendas dhe të ardhur nga vise të ndryshme. Dhe dihet që ardhësit dinin vetëm shqip. Pra, problemi i gjuhës së shkollës, sidomos në Dhërmi apo në Himarë etj., nuk duhet identifikuar me gjuhën e shtëpisë; misionarët pranonin nxënës nga tërë provinca, jo vetëm p.sh. nga Dukati, Tragjasi, madje dhe nga disa (pesë) ditë udhë larg, mjafton që të arrinin qëllimin e përhapjes së fesë romane, ku shkolla, siç e thonë dhe vetë, është një mjet themelor për ngulitjen e besimit katolik.

Th. Papadhopulos shkruan për shkollën e Rodinosë: “Priste nxënës dhe nga vende të tjera, Delvinë, Vlorë, madje dhe nga Korfuzi (nga ku madje siç informon, e ftonin të hapte shkollë).”⁶

Ndërsa Imzot Stanila, shprehet për punën e at De Camillisit në Himarë, ku hapi shkollë me një numër të madh nxënësish: “...Vepra e at De Camillis në fushën e mësimdhënies ishte kaq shumë e frytshme dhe e efektshme, sa emri dhe zotësia e tij si mësues u përhap mjaft shpejt në të gjithë rajonin dhe “kështu erdhën shumë të rinj nga Santi Quaranta (Dyzet Shenjtorët, Saranda), Vlicorresei, Nivizza (Nivica), nga Bicherni (Piqerasi), nga S. Basilio (Shën Vasili), Lucuvo (Lukovë), Crizzei, da Cuideti, që janë fshatra kryesore të kësaj province...”⁷

Padyshim që kur vjen puna për gjuhët, që përdoreshin në Himarë (shtatë fshatrat historikë të saj), është nevojshme të vlerësojmë dëshmitë e murgjve bazilianë, që vepruan për rreth dy shekuj në këtë krahinë, duke patur rezidencën, shkollat dhe kishat kryesisht në Dhërmi e Himarë, po dhe në Palasë, Vuno, Nivicë etj.

Ja një fragment nga raporti i misonarit Silvester Konstantin Sladi, i cili u shqyrtua në mbledhjen e Propagandës Fide më 15.9.1760: “Krahina e Himarës e ka marrë emrin nga përrenjtë (himárus, χειμάρους) e shumtë, që e përshkojnë. Është një krahinë ku u zhvillua një qytetërim i lashtë, gjë që dëshmohet edhe sot nga monedhat shumë të vjetra, që zbulojnë banorët kur lërojnë arat e tyre...

Njerëzit e bregdetit flasin greqishten e re dhe shqip, në brendësi shqip. Meshimi i tyre bëhet në greqishte të lashtë...

Misionarët i vlerësojnë sepse nxënë fëmijët e tyre. I çmojnë edhe ata që përcaktohen për klerikë sepse pa misionarët nuk mund të shugurohen analfabetë. Me banorët e krahinave malore nuk bëhet gjë se nuk gjendet askush që t’i mësojë (t’u japë mësim).”⁸

Në studimin e historianit Kristo Frashëri për Himarën, njoftimi i Aravantinosë për gjuhët e fshatrave të Himarës, konsiderohet i pasaktë, njëherësh edhe me njoftimin e misionarit arbëresh P. Skiro në një relacion dërguar Propagandës Fide.⁹

Në tabelën e P. Aravantinos ka disa të dhëna përmbledhëse për krahinën e Himarës, e cila përfshihet në qendrën administrative të Delvinës. Në radhën e fshatrave të krishterë himarjotë, që nis me Qeparoin dhe mbaron me Palasën, shënohet se nuk ka asnjë familje turke (myslimane), se emrat e këtyre vendbanimeve, përveç Kudhësit, që ka prejardhje nga shqipja, gjithë të tjerat kanë origjinë nga greqishtja. Në Qeparo, Vuno, Himarë dhe Dhërmi (Dhrimadhes), përveç kishave, ruhen dhe manastire. Qeparoi me 200 shtëpi, Kudhësi me 30 shtëpi, Piluri me 30 shtëpi, Vunoi me 150 shtëpi, përdorin gjuhët greqishte e shqipe. Ndërsa Himara 180 shtëpi, Dhërmiu 200 shtëpi, Palasa 80 shtëpi, përdorin gjuhën greke.¹⁰

Por le të shkëputemi nga Aravantinosi dhe t’u referohemi të dhënave të librit të Nilo Borgias. Ndër të tjera, në pyetësorin e mëposhtëm, flitet edhe për gjuhët e nevojshme, që duhet të njihnin misionarët për të kryer veprën e tyre didaskalike dhe meshtare në provincën e Himarës, greqishten dhe shqipen, sepse ishin gjuhët e “popujve” vendas, siç është paraqitur në tekstin e mëposhtëm:

Relacioni i dytë i P. Zassit

Relacion mbi misionin e Himarës në Epir bërë prej P. Zassit i Urdhrit të S. R. M. Vikar Apostolik i Provincës në fjalë, zgjedhur Kryep. i Durrësit prej vitit 1694 gjer në vitin 1699.

....................................

Sundimi dhe gjuha

Nr. 7. Janë nënshtetas të turkut për shkak të sundimit, por jetojnë të pakufizuar, pa ndonjë qeveritar të të quajturit turk.

Nr. 8. Gjuha e nevojshme për këta popuj janë greqishtja dhe shqipja.

Nr. 10. Vendet më të përshtatshme dhe kryesore për Misionin janë qytetet e Himarës dhe të Drimades.¹⁰

Dhe nëse ndër gjuhët e nevojshme për komunikim, greqishtja vendoset para shqipes, kjo duhet të merret parasysh kur studiohet periudha në fjalë me gjendjen politike, sociale, kishtare dhe gjuhësore që zotëronte në Himarë, Dhërmi etj.

Ndërsa po nga ky libër po shkëputim një pasazh nga relacioni i parë i misionarit arbëresh P. Skiro, i cili, paraqet gjendjen (etno)gjuhësore dhe politike të provincës së Himarës (bregdetare) Palasë-Lëkurës, që pas myslimanizmit të pjesës tjetër, është mbledhur tashmë në 14 fshatra:

“Fillimisht kjo provincë, e cila motit ishte shumë e populluar me të krishterë, tani nuk ka më shumë se katërmbëdhjetë fshatra, që ushtrojnë ligjin e Krishtit në ritin grek (lindor): domethënë: Cimara (Himara) kryeqendra e provincës, Drimades (Dhërmiu) dhe Balasa (Palasa) të kombësisë greke (di natione greci); Egliates (Iliates, Ilias,), Vuno (Vuno), Caloghirates (Kallarati), Piluri (Pilur), Clapero (Qeparo), Pichierasi (Piqeras), Lúculo (Lukovë), S. Basili (Shën Vasil), Gudezzona (Hundëcova), Nivizza (Nivica) e Licunisi (Lëkurësi) të kombësisë shqiptare (di natione albanesi). ¹¹

Por dhe në dy Relacione pasuese, sipas botimit në revistën “Roma e l’Oriente” (1912, 1913), Schirói përsërit njoftimin e mësipërm tashmë më 1729¹² dhe 1735¹³.

Siç shihet e dhëna e Aravantinosë, cituar nga Kristo Frashëri, ka pararendës dhe përputhje të plotë me relacionin (raportimin) e Skirosë cituar nga Nilo Borgia. Dy njoftime identike, që ndahen nga një largësi kohe prej 127 vjetësh. Nëse janinjoti Aravantinos kishte prirje të greqizonte këto tre fshatra, misionari katolik Skiro, kishte mision të kundërt, sepse në këtë terren të vështirë përplaseshin interesat e dy kishave kundërshtare, asaj perëndimore me atë të lindjes, katolicizmit me ortodoksinë, Papatit me Patrikanën. Aq më shumë që at Skiroi është arbëresh, që ka studiuar në manastirin e Mezojusos në Sicili dhe di mirë shqipen, italishten dhe greqishten.

Dhe jo vetëm kaq, Skiroi, në 14 fshatrat e mbetura të krishtera të provincës së Himarës (nga fshatrat e mëposhtëm sot nuk ekzistojnë Hundëcova dhe Lëkurësi), bën një ndarje, që i ka rezistuar kohës gjer më 1990, mes fshatrave të Himarës aso kohe, 3 greqishtfolëse: Palasës (Balasa), Dhërmiut (Drimades), Himarës (Cimarra), dhe 11 fshatrave të tjerë shqipfolëse: Iliasi (Egliates), Vunoi (Vuno), Kallarati (Caloghirates), Piluri (Piluri), Qeparoi (Clapero), Piqerasi (Pichierasi), Lukova (Lúculo), Shën Vasili (S. Basili), Hundëcova (Gudezzona), Nivica (Nivizza) e Lëkurësi (Licunisi). E theksoj: gjer në vitin 1990, sepse me eksodin në masë në Greqi dhe ndryshimet e thella shpopulluese dhe populluese me ardhacakë, edhe në rajonin e Bregdetit, ka një gjendje që pas disa dekadash do të shikohet se ç’po ndodh në të vërtetë.

Kur shtrohet çeshtja e gjuhës në Himarë, autorë të ndryshëm përdorin argumentin e vetëm, një citim nga Liku, që në udhëtimin e tij në Himarë (u prit në shtëpinë e Zahojorgjit, të parit të fshatit («Ο πρώτος του χωρίου»), më 11 janar 1805 në orën tre e gjysmë dhe të nesërmen “pas mëngjesit homerik” është larguar me barkë nga Palermoja në orën dy pasdite), në vend të na thotë se me ç’gjuhë bisedoi me himarjotët, përmend ç’i ka thënë një farë kont a Koto Gjikas në Korfuz.”¹⁴

Ky kontekst e lëkund mbështetjen mbi të cilën ngrihen arsyetimet e R. Memushaj, K. Frashërit, Sh. Demiraj etj., të cilët e shkëputin thënien e Likut nga vizita në më pak se 24 orë në Himarë dhe e paraqesin si dëshmi historike të pakundërshtueshme se greqishtja në kohën e tij nuk ishte gjuhë e familjes. Duket që Liku përdor në tekst thënien e Gjikës, në mungesë të kontakteve të drejtpërdrejta me banorët e fshatrave të tjera himarjote, për shkaqet, që i përshkruan ai vetë, si: “...politika e dyshimtë dhe qytetërimi i banorëve të Kerauneve, nuk do të më lejonin që unë të eksploroja më tej Himarën...”¹⁵

Liku vërtet nuk na thotë se ç’gjuhë flitej në Himarë, por na ka lënë një gjë të çmuar, përshkrimin e farave, fratrive kryesore (“pesë vëllazëri kryesore, që quhen parentie në italisht, ndërsa në greqisht fratries-φρατρίαις, një fjalë klasike që unë vështirë prisja ta gjeja në Shqipëri”), që përbënin Himarën e vitit 1805, të cilat emërtohen në greqisht: Liganates - Λυγανάτες; Cakanates - Τζακανάτες; Koykades - Κωγυκάδες (Kokygades - Κωκυγάδες, sipas K. Haxhiantoniut); Mazates- Μαζάτες; Kurkutadhes - Κουρκουτάδες (sipas K. Haxhiantoniut, ndërsa në botimin shqip të “Udhëtimeve...” shënohet vetëm emri në greqisht Κακουρτάδες, Kakurtadhes). Po ashtu edhe disa emra prijësish në “Udhëtime...”, fq. 97, 99, 100): Zaho Jorgji - në shënim paraqitet, sipas origjinalit: Ζαχαριας Γεοργιου [Zaharias Jeorjiu]; Zaharia Andruci, në shënim: - Ζαχαριας Ανδρούτζου [Zaharias Andrucu]; Gjon Tragini, në shënim: Tragynus - Ιωάνης Τραγύνους [Ioanis Trajynus]; Andrea Polo, në shënim: Polus - Ανδρέας Πόλους [Andreas Polus].

Pikërisht kjo tablo gjuhësore onomastike në greqisht, shkruar në tekstin origjinal në trajtën e emrave si më sipër, të nxjerr në dy përfundime të rëndësishme, që nuk mund të interpretohen ndryshe: se biseda dhe shënimet e Likut janë bërë në greqisht, dhe greqishtja ishte një gjuhë familjare në Himarë.

Eduard Liri, në ditarin e vet (1848-1849), rreth 43 vjet pas Likut, gjatë udhëtimit vajtje-ardhje në Himarë përmes Akrokerauneve, na sjell edhe një pasqyrë të përjetimit të drejtpërdrejt të gjuhës, që përdornin vendasit. Është një realitet tjetër nga sa përshkruhet nga Liku dhe vetëm në aq pak vjet sa për të shndërruar perceptimin e arealit gjuhësor. Gjendja e rrënuar social-ekonomike e fshatrave pas pushtimit të Aliut, nuk mund të sillte as karave me mallra tregtare, as emigracion, as ndikimin e shkollës dhe të kishave të gërmadhuara.

Dhe ai arrin në përfundimin: “Për një person që e njeh mirë greqishten e re (të cilën këtu e flasin, ose të paktën e kuptojnë pothuaj të gjithë), do të ishte shumë interesante të udhëtonte nëpër Himarë dhe, duke qëndruar atje për një farë kohe, e duke grumbulluar histori të hollësishme të zakoneve të jetës së këtyre njerëzve primitivë. Ndërsa unë mund të kapja vetëm copëza informacioni përmes italishtes, që e flasin shumë burra vuniotë.” (Nënvizimi im, Ll.R.).¹⁶

Po ashtu Liri paraqet edhe një dëshmi në gur e jo nëpër raporte konsujsh dhe agjentësh të fuqive të huaja: “Në majë të rrëpirës ishte një shkëmb i veçuar, i mbuluar me shkrime në greqishte; e kam fjalën, me emra të kohëve tona të shkruara me alfabetin e greqishtes së re. “Tutti scrivono,” tha Anastasi, “scrivete anche voi!” , dhe meqë ky veprim nuk ishte se do t’ia prishte bukurinë shkëmbit, e shkrova dhe unë emrin tim në librin e vizitorëve të Qafës së Himarës, i vetmi anglez aty, dhe i vetëm do të mbetet për shumë kohë përpara se të ketë edhe të tjerë.”¹⁷

Por vihet re çuditërisht se përgjithësisht në studimet për Himarën, kur flitet për gjuhën apo etninë e himarjotëve, vetëm një citim i Likut me kontin e famshëm Gjika nga Dhërmiu, bën xhiron e të gjithë shkrimologëve, ndërsa dëshmive dhe shënimeve të Lirit u shmangen. Kur duhet të ndodhte e kundërta, mbasi E. Liri ka një përvojë personale në rrugën Vlorë-Himarë, ka bujtur në Tragjas, në Dukat, në Palasë, dhe në Vuno, si dhe ka drekuar në Dhërmi e Himarë, duke takuar e duke dëgjuar shumë njerëz të vendit dhe padyshim, nga nevoja e komunikimit, ka bërë edhe shtjellime për gjuhët, që përdoren në Himarë.

Gjeto Kola në një studim të gjatë “Himara”, që përfshin histori dhe tradita, etnologjinë, etimologjinë dhe gjuhën e shkollat e krahinës, lidhur me gjuhët që përdorin himarjotët shkruan:

“Kemi thanë ma parë se tre prej ktyne katundevet janë grekofolse e janë Dhermi, Himarrë e Palasë...

Katundet Vuno, Qeparo, Pilur e Kudhës flasin nji gjuhë të kullueme; sidomos janë me famë Vunjotasit të cillët e flasin me nji elegancë të tejçuditshme. Dhjalekti i ktyne afrohet me ate të Gegnis. Porse edhe kta të fundit e dijnë greqishten, sikurse edhe ata të parët shqypen. Folë pergjithsisht, aty mund të gjejsh gjind qi flasin Anglisht, Frengisht, Italisht, Turqisht, Arabisht, e Rumanisht etj. etj.”¹⁸

Një tjetër studiues nga Vunoi, Leonida Ndrenika, tre vjet përpara autorit të mësipërm, trajton po këtë problem kështu: “Vetëm 3 fshatra flasin një dialekt doriko-shqiptar (qyteti i Himarës, Dhërmiu e Palasa, emra që siç duket të Lelegëve, tribu pelasgjike. Në këto fshatra në çaste gëzimi këndohet në gjuhën shqipe dhe në çaste zie vajtohet duke thurur elegji (ligje) shqipe. Karakteri pelasgjik i gjithë rajonit është i qartë) ... Vërtet dialekti dorik i pranishëm në Himarë po themi se edhe toponimisht është dorik, por mbizotëron pellazgjishtja e pastër (shqiptare). Emra dorikë janë Pagá, Rodiná, Gjypé, Qeparó, Karé, Vísha, por emra shqiptarë janë me mijëra.” ¹⁹

(vijon)